پروژه خط لوله گاز «تاپی» پس از دههها تأخیر، سرانجام به مرحله عملیاتی نزدیک شده است؛ با این حال، برخلاف طرح اولیه که کل مسیر را هدف قرار میداد، این خط لوله در گام نخست تنها بازارهای محلی کوچک را پوشش خواهد داد. ترکمنستان اکنون در حال آمادهسازی مقدمات برای صادرات گاز به استان هرات افغانستان است، در حالی که جدول زمانی توسعه این خط لوله به سمت پاکستان و هند همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد.
در دهم آگوست، شرکت دولتی «ترکمنگاز» و شرکت «افغانگاز» تفاهمنامهای برای خرید و فروش گاز از طریق خط لوله تاپی امضا کردند. اگرچه این سند جزئیاتی نظیر قیمت دقیق یا حجم نهایی عرضه را تعیین نکرده، اما گامی ملموس برای تبدیل افغانستان به نخستین مشتری تجاری تاپی محسوب میشود.
پیشینه همکاریهای گازی دو کشور به سال ۲۰۱۳ بازمیگردد که قرارداد اولیهای میان طرفین امضا شد؛ اما تفاوت شرایط امروز در این است که خط لوله اکنون به زیرساختهایی نزدیک شده که قابلیت ارائه خدمات فیزیکی را دارند. در بیستوهفتم آگوست، والی هرات، «اسلامجار»، ابراز امیدواری کرد که بخش محلی این خط لوله ظرف دو ماه آینده به بهره برداری برسد؛ هرچند ترکمنستان هنوز تاریخ دقیقی برای آغاز صادرات تجاری اعلام نکرده است.
چالشها و ظرفیتهای پیشرو
طرح کلی تاپی، خط لوله ای به طول ۱۸۰۰ کیلومتر است که میدان گازی عظیم «گالکینیش» ترکمنستان را از طریق افغانستان و پاکستان به مرز هند متصل میکند. ظرفیت نهایی این پروژه ۳۳ میلیارد متر مکعب در سال برآورد شده که در صورت تحقق، ۱۴ میلیارد متر مکعب سهم پاکستان، ۱۴ میلیارد متر مکعب سهم هند و ۵ میلیارد متر مکعب سهم افغانستان خواهد بود.
با این وجود، فاصله زیادی میان طرح ریزی تا اجرا وجود دارد. ساخت بخش ۱۵۳ کیلومتریِ مرز ترکمنستان تا هرات که از سپتامبر ۲۰۲۴ آغاز شده، تا اوایل آگوست به پیشرفت ۱۱۶ کیلومتری رسیده است. با وجود وعده تکمیل این بخش تا پایان سال ۲۰۲۶، هنوز برنامه ای برای تداوم پروژه به سمت جنوب ارائه نشده است. مقامات دو کشور همچنین بر توسعه زیرساخت های توزیع داخلی در هرات، از جمله تأمین گاز صنایع، نیروگاهها و مصارف خانگی تمرکز کردهاند.
اهمیت استراتژیک صادرات محدود
حجم صادرات فعلی در مقایسه با ۳۰ میلیارد متر مکعب گازی که ترکمنستان سالانه به چین صادر میکند، بسیار ناچیز است. اما برای عشقآباد، تنوع بخشی به مقاصد صادراتی که همواره از اولویتهای رئیس جمهور سابق و از چهرههای بانفوذ این کشور «قربانقلی بردیمحمداف» بوده، اهمیتی حیاتی دارد.
به باور کارشناسان انرژی، از جمله، تحلیلگر حوزه آسیای مرکزی«بروس پانیر»، حتی فروش محدود گاز به هرات میتواند سیگنالی مثبت برای سرمایه گذاران بین المللی باشد؛ به ویژه در شرایطی که تنشهای سیاسی میان افغانستان و پاکستان، و همچنین پاکستان و هند، تکمیل کل پروژه تاپی را با تردیدهای جدی مواجه کرده است.
با این همه، ابهامات باقی مانده درباره قیمت گذاری و فرمول قراردادهای بلندمدت، نشان میدهد که عملیاتی شدن بخش هرات، لزوماً به معنای آغاز فوری عرضه تجاری به کاربران نهایی نیست. تکمیل خط اصلی و آماده سازی شبکه توزیع محلی، همچنان موانع پیش رو هستند. در نهایت، پروژه تاپی احتمالاً پیش از آنکه به خط لوله چهارجانبه مورد انتظار تبدیل شود، در قامت یک پروژه دوجانبه میان ترکمنستان و افغانستان فعالیت خود را آغاز خواهد کرد.
منبع: timesca.com
تحلیل و چشمانداز:
در نگاهی کلان به روند فعلی، پروژه تاپی از یک طرحِ صرفاً سراسری به سمت یک مدل «اجرای مرحلهبندیشده» حرکت میکند. تمرکز بر تکمیل و بهرهبرداری از بخش هرات، اقدامی استراتژیک ارزیابی میشود که میتواند با اثبات توان عملیاتی پروژه در مقیاس کوچک، زمینهساز اعتمادسازی برای مراحل بعدی باشد. این رویکرد واقعگرایانه، نشاندهنده اولویتبندی بر مبنای زیرساختهای موجود است و میتواند در آینده، به عنوان الگویی برای توسعه این خط لوله به سمت بازارهای کلانِ جنوب آسیا مورد توجه قرار گیرد.